Vasculitis is een ontsteking van de wand van bloedvaten. Op de huid zie je het meestal als kleine roodpaarse vlekjes op de onderbenen die niet verdwijnen als je erop drukt. Vaak blijft het daarbij en trekt de uitslag binnen enkele weken vanzelf weg. Soms is de huid het eerste teken van een vasculitis die ook gewrichten, darmen, nieren of longen raakt. Daarom hoort een arts de uitslag te beoordelen en na te gaan of er meer aan de hand is.
Wat is vasculitis?
Het woord zegt het al: vas is bloedvat en -itis betekent ontsteking. Een ontstoken vaatwand raakt beschadigd. Het bloedvat kan gaan lekken, waardoor er kleine bloeduitstortingen in de huid ontstaan. Artsen noemen die purpura. Raakt het bloedvat vernauwd of helemaal afgesloten, dan krijgt het weefsel erachter te weinig zuurstof. In de huid kan dat open plekken geven, in organen schade die soms niet meer herstelt (NVDV).
Artsen delen vasculitis in naar de grootte van de bloedvaten die ontstoken zijn. Deze Chapel Hill-indeling wordt wereldwijd gebruikt (Vasculitis Stichting):
- Grote bloedvaten: de aorta en haar grote vertakkingen. Voorbeelden zijn reuscelarteriitis, die vooral bij ouderen voorkomt, en de zeldzame ziekte van Takayasu.
- Middelgrote bloedvaten: bijvoorbeeld polyarteriitis nodosa, waarbij vooral slagaders in de buik en naar de nieren ontstoken raken, en de ziekte van Kawasaki bij jonge kinderen.
- Kleine bloedvaten: de haarvaatjes en de kleinste slagaders en aders. Hieronder vallen de vasculitis die alleen de huid treft, IgA-vasculitis (vroeger purpura van Henoch-Schönlein) en de ANCA-vasculitiden, zoals granulomatose met polyangiitis.
Zit de ontsteking alleen in de huid, dan heet dat cutane vasculitis of vasculitis van de huid. Doen meerdere organen mee, dan spreken artsen van systemische vasculitis (NVDV). Een vasculitis van de kleine bloedvaatjes van de huid komt het meest voor. Bij die vorm is soms een duidelijke oorzaak te vinden en zijn de vooruitzichten meestal gunstig (Vasculitis Stichting).
Oorzaken en risicofactoren
Bij ongeveer de helft van de mensen met vasculitis is er geen onderliggende oorzaak aan te wijzen. Dat heet primaire vasculitis. Bij secundaire vasculitis is de ontsteking het gevolg van een andere ziekte of een uitlokkende factor (NVDV). Het afweersysteem speelt bijna altijd een rol. Afweerstoffen vallen de vaatwand direct aan, of ze vormen samen met lichaamsvreemde stoffen kleine klontjes die in de vaatwand blijven hangen en daar een ontsteking veroorzaken (NVDV).
Bekende uitlokkers en samenhangende aandoeningen zijn:
- Infecties door bacteriën of virussen, bijvoorbeeld een keelontsteking door streptokokken, hepatitis B of hepatitis C (DermNet, NVDV).
- Een reactie op een middel dat je gebruikt, zoals bepaalde antibiotica of ontstekingsremmende pijnstillers. De vlekjes verschijnen dan vaak 7 tot 10 dagen na de start ervan (DermNet).
- Auto-immuunziekten en bindweefselziekten, zoals reumatoïde artritis, lupus erythematodes en dermatomyositis (DermNet, NVDV).
- Kanker en bloedziekten. Dat is zeldzaam: bij minder dan 5 op de 100 mensen met een vasculitis van de kleine huidvaatjes wordt kanker gevonden (DermNet).
Dat de vlekjes vooral op de onderbenen beginnen, heeft een reden. Als je staat of loopt, zakt het bloed naar beneden en stroomt het daar trager. Ontstekingsstoffen blijven dan makkelijker aan de vaatwand hangen. Spataderen, een slechte doorbloeding van de benen en kou maken dat erger (DermNet). Na de benen zijn de onderarmen en handen het vaakst aangedaan, vaker dan de romp, de hals of het hoofd (Vasculitis Stichting).
IgA-vasculitis komt het meest voor bij kinderen van 2 tot 10 jaar, vaker bij jongens en vooral in de wintermaanden. Vaak heeft het kind kort daarvoor een infectie van neus, keel of luchtwegen gehad (Gezondheid en Wetenschap, Vasculitis Stichting).




Op de foto's: open plekken met korsten op het onderbeen, donkere vlekjes op een donkere huid, een netvormig patroon op de onderarm en de typische verheven purpura rond de enkel.
Symptomen
Op de huid. Het bekendste teken is purpura: rode tot paarse vlekjes van een paar millimeter die vaak iets verheven zijn, zodat je ze kunt voelen. Druk je er met je vinger op, dan verdwijnt de kleur niet (NVDV, Gezondheid en Wetenschap). Ze verschijnen meestal eerst op de onderbenen en enkels, soms ook op de billen, de romp en de armen. De vlekjes kunnen samenvloeien en uitgroeien tot blaasjes en blaren. Andere huidverschijnselen zijn rode bultjes, galbulten en open plekken die slecht genezen, soms met een blauwzwarte korst (NVDV, Vasculitis Stichting). Bij kou kunnen vingers en tenen eerst wit, daarna blauw en dan rood worden, en op de benen kan een grillig gevormde verkleuring ontstaan (NVDV). De plekken kunnen jeuken, branden of pijn doen, en de benen kunnen dik worden (DermNet).
Algemene klachten. Vooral bij een systemische vasculitis voel je je ook ziek: koorts, moeheid, gewichtsverlies, een griepachtig gevoel, spierpijn en gewrichtspijn die van het ene gewricht naar het andere verspringt (NVDV).
Klachten van andere organen hangen af van waar de ontstoken bloedvaten zitten (Gezondheid en Wetenschap, NVDV):
- darmen: buikpijn, misselijkheid, braken of bloed in de ontlasting;
- nieren: bloed of eiwit in de urine, soms rood gekleurde urine, dikke enkels of oogleden en een hoge bloeddruk;
- longen, neus en bijholten: hoesten, bloed ophoesten, neusbloedingen of een bijholteontsteking;
- hoofd en ogen: hoofdpijn en problemen met zien, onder meer bij reuscelarteriitis.
Bij kinderen met IgA-vasculitis zitten de vlekjes vooral op de onderbenen en billen en worden ze na een tijd bruin. Ongeveer drie op de vier kinderen hebben pijnlijke, warme en gezwollen gewrichten, meestal knieën of enkels. De helft heeft buikpijn of bloed of eiwit in de urine (Gezondheid en Wetenschap).
Wanneer naar de huisarts of dermatoloog?
Bel 112 bij ernstige benauwdheid, als iemand bloed ophoest, of als iemand plotseling niet meer goed kan praten, een scheve mond krijgt of een arm of been niet meer kan bewegen.
Bel direct de huisarts of de huisartsenpost (huisartsen-spoedpost) als:
- je kind koorts heeft en er rode of donkere vlekjes of stipjes op de huid komen die niet lichter worden als je erop drukt (Thuisarts);
- je zelf koorts hebt, je snel zieker voelt en er zulke vlekjes bijkomen. Ben je erg ziek of suf, bel dan 112;
- je hevige buikpijn krijgt, bloed bij de ontlasting verliest of rode urine plast;
- je plotseling slechter ziet, of oogpijn hebt met wazig zien.
Maak binnen een paar dagen een afspraak als er zonder deze alarmsignalen vlekjes op je benen verschijnen die niet wegdrukbaar zijn, als er open plekken ontstaan die niet genezen of als de vlekjes steeds terugkomen. Begon de uitslag kort nadat je met een nieuw middel startte? Stop daar dan niet zelf mee, maar overleg met je arts.
Een online consult met een iDerma-dermatoloog is een goede eerste stap om de huid te laten beoordelen. Op scherpe foto's ziet de dermatoloog of het om purpura gaat, hoe uitgebreid de uitslag is en of er aanvullend onderzoek nodig is. Bloed- en urineonderzoek en een huidbiopt gebeuren via je huisarts of in het ziekenhuis. De dermatoloog vertelt je wanneer dat nodig is.
Hoe stelt de arts de diagnose?
De arts vraagt naar je klachten, naar infecties in de weken ervoor, naar nieuwe middelen en naar andere ziekten, en bekijkt je huid. Purpura op de benen is vaak goed te herkennen. Om zeker te zijn neemt de arts onder plaatselijke verdoving een klein stukje huid weg (biopt). Bij een vasculitis van de huid levert dat vrijwel altijd een zekere diagnose op. Vaak neemt de arts een tweede biopt af om afweerstoffen in de vaatwand aan te tonen, zoals de afzettingen van IgA bij IgA-vasculitis (NVDV, Vasculitis Stichting).
Daarnaast is onderzoek nodig om te zien of andere organen meedoen. Daar horen urineonderzoek op bloed en eiwit bij, en bloedonderzoek naar ontstekingswaarden, de nier- en leverfunctie en afweerstoffen zoals ANCA. Afhankelijk van de klachten volgen een longfoto, een echo of een kijkonderzoek van de darmen (DermNet, Vasculitis Stichting). Bij nieraantasting verwijst de arts je naar een nierspecialist (Gezondheid en Wetenschap).
De arts sluit ook aandoeningen uit die erop lijken, zoals erythema nodosum met pijnlijke rode knobbels op de schenen, blauwe plekken door een stollingsprobleem of door bloedverdunners, en uitslag door een reactie op een middel.
Behandeling
De behandeling hangt af van de vorm, de oorzaak en de organen die meedoen. Is er een duidelijke oorzaak, dan pakt de arts die aan: een infectie behandelen, stoppen met het middel dat de reactie gaf of de onderliggende ziekte behandelen (NVDV). Bij een vasculitis door een middel verdwijnen de vlekjes daarna meestal weer (Vasculitis Stichting).
Bij een vasculitis die alleen de huid treft, zijn tabletten meestal niet nodig. De vlekjes verdwijnen in de meeste gevallen na enkele weken vanzelf (NVDV). Deze maatregelen helpen wel (NVDV, DermNet, Vasculitis Stichting):
- rust houden, want veel inspanning lokt nieuwe vlekjes uit en vertraagt de genezing;
- de benen hoog leggen als je zit of ligt;
- steunkousen of zwachtels als je benen dik worden, op advies van je arts;
- de kwetsbare huid beschermen tegen stoten en schuren, en een droge huid invetten;
- open plekken schoon houden en afdekken, en ze laten nakijken als ze rood, warm of pijnlijker worden.
Komen er steeds nieuwe plekken bij, ontstaan er zweren of houdt de vasculitis maanden aan, dan kan de dermatoloog alsnog tabletten inzetten die de ontsteking of het afweersysteem remmen (NVDV). Bij systemische vasculitis is bijna altijd behandeling nodig met ontstekingsremmende hormoontabletten (corticosteroïden), soms samen met middelen die het afweersysteem onderdrukken. Specialisten in het ziekenhuis stemmen die behandeling per persoon af op de organen die meedoen en op hoe de ziekte reageert (NVDV, Gezondheid en Wetenschap).
Zelfzorg en voorkomen
Vasculitis voorkomen kan meestal niet. Je kunt wel de kans op nieuwe opvlammingen verkleinen en je huid helpen herstellen:
- Bleek een middel de oorzaak, vermijd het dan voortaan en vertel het aan elke arts die je behandelt (DermNet).
- Houd rust zolang er nieuwe vlekjes bijkomen. Doe wel regelmatig lichte oefeningen met je kuitspieren, zodat je geen trombosebeen krijgt (NVDV).
- Leg je benen geregeld hoog, vermijd lang stilstaan en draag steunkousen als je arts dat adviseert.
- Houd je benen warm: kou is een van de factoren die vasculitis op de benen in de hand werken (DermNet).
- Ga op controle zoals afgesproken. Na IgA-vasculitis wordt de nierfunctie nog een tijd gevolgd met bloed- en urineonderzoek, ook als je je weer goed voelt (Gezondheid en Wetenschap).
Hoe gaat het verder?
Een vasculitis die alleen de huid treft, verdwijnt meestal vanzelf of na behandeling (NVDV). De eerste uitslag trekt vaak binnen 2 tot 3 weken weg, maar er kunnen nog weken tot maanden nieuwe groepjes vlekjes bijkomen. Na het herstel blijft de huid soms weken tot maanden oranjebruin verkleurd door ijzer uit het gelekte bloed (DermNet). Die verkleuring is onschuldig en trekt langzaam weg. Meer over donkere vlekken na een ontsteking lees je in ons artikel over hyperpigmentatie.
Bij IgA-vasculitis zijn de vooruitzichten gunstig. Bij kinderen geneest een lichtere vorm vaak vanzelf, en na herstel is de kans op een nieuwe opvlamming klein. Waren de nieren ontstoken, dan kan de nierwerking bij een klein deel van de mensen in de loop van jaren langzaam achteruitgaan. Daarom blijft controle nodig (Vasculitis Stichting).
Bij systemische vasculitis hangen de vooruitzichten af van de organen die zijn aangetast. Doen de nieren, longen of hersenen mee, dan kan de ziekte levensbedreigend zijn en is de behandeling langdurig en intensief (DermNet, NVDV).
Wat kun je nu doen?
Zie je roodpaarse vlekjes op je benen die niet wegdrukbaar zijn, zonder een van de alarmsignalen hierboven? Maak dan in daglicht een overzichtsfoto en een close-up. Noteer wanneer de vlekjes begonnen, of je kort daarvoor ziek was en met welke nieuwe middelen je bent gestart. Plan daarna een online consult met een iDerma-dermatoloog. Je krijgt meestal binnen 24 uur (in het weekend binnen 48 uur) een beoordeling van je huid en advies over het vervolg, ook over welk onderzoek via je huisarts nodig is.






