HuidaandoeningenHerpes simplex: koortslip en herpes genitalis, symptomen en behandeling

Herpes simplex: koortslip en herpes genitalis, symptomen en behandeling in België

Onderlip met koortslipblaasjes en gele korstvorming, kenmerkend voor een herpes simplex-infectie.

Herpes is een veelvoorkomende infectie van de huid en de slijmvliezen door het herpes-simplexvirus (HSV). Op de lip ken je het als koortslip; op of rond de geslachtsdelen heet het herpes genitalis. Je krijgt een plekje met pijnlijke of jeukende blaasjes, die na een paar dagen indrogen tot korstjes. Het virus blijft daarna je hele leven in je lichaam en kan af en toe opnieuw actief worden. Meestal is herpes mild en gaat het vanzelf over. Bij een pijnlijk, rood oog, bij een pasgeboren baby of bij blaasjes in een eczeemplek is snel hulp nodig.

Wat is herpes?

Er zijn twee typen herpes-simplexvirus:

  • HSV-1 geeft vooral een koortslip, blaasjes in en rond de mond en op het gezicht. Via orale seks kan het ook op de geslachtsdelen terechtkomen.
  • HSV-2 geeft vooral herpes genitalis. Een enkele keer zit het rond de mond.

De eerste besmetting (de primaire infectie) geeft soms duidelijke klachten, maar vaak merk je er niets van. Daarna blijft het virus rustig in de zenuwen (zenuwknopen) die bij die plek horen. Daar is het niet actief (Thuisarts). Door bepaalde prikkels kan het weer actief worden, en dan krijg je op of vlak bij dezelfde plek opnieuw blaasjes. Je kunt het virus dus hebben zonder ooit klachten te krijgen.

Bijna iedereen heeft er vroeg of laat mee te maken. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft ongeveer 64% van de mensen onder de 50 jaar HSV-1, en ongeveer 13% van de mensen tussen 15 en 49 jaar HSV-2. Ongeveer 1 op de 3 mensen krijgt ooit een koortslip (Thuisarts). Soa Aids Nederland meldt dat elk jaar meer dan 30.000 mensen in Nederland met herpes genitalis bij de dokter komen, en dat zijn alleen de mensen die zich laten zien.

Hoe krijg je herpes?

Het virus zit in het vocht van de blaasjes, en ook in speeksel en vocht van de geslachtsdelen. Je krijgt het door direct contact met de huid of het slijmvlies van iemand die het virus heeft (Thuisarts):

  • door zoenen, knuffelen en via de handen;
  • door spullen te delen met iemand die een koortslip heeft, zoals bestek, kopjes, een tandenborstel, een handdoek of lippenbalsem;
  • door seks, ook orale seks: iemand met een koortslip kan herpes doorgeven aan de geslachtsdelen, en andersom;
  • bij contactsporten zoals worstelen, via huid-op-huidcontact. Dat heet herpes gladiatorum.

Je kunt het virus ook krijgen van iemand die op dat moment geen blaasjes heeft (Thuisarts). Het virus komt dan af en toe toch vrij op de huid, zonder dat je iets ziet.

Het virus in je lichaam kan weer actief worden door (Thuisarts):

  • zonlicht en de zonnebank;
  • koorts, verkoudheid, griep of keelontsteking;
  • stress en moeheid;
  • ongesteld zijn;
  • een operatie of wondjes aan de lippen;
  • een verminderde afweer, bijvoorbeeld door chemotherapie of een andere behandeling die de afweer onderdrukt.
Koortslip op de bovenlip met gelige korstjesHerpes in een huidplooi: dicht op elkaar staande blaasjes op rode huidSchema: herpes genitalis ontstaat in de schaamstreek en de liezen (gemarkeerd)Herpetische fijt: blaasjes en zwelling op de vingertop van een kind

Symptomen

Krijg je bij een eerste besmetting klachten, dan merk je die meestal binnen een week (Thuisarts). Een eerste keer is vaak heftiger dan wanneer het later terugkomt.

Voordat de blaasjes komen voel je vaak al iets op de plek waar ze verschijnen:

  • tintelen, prikken of een strak gevoel;
  • jeuk of een branderig gevoel;
  • pijn of gevoeligheid;
  • soms lichte koorts, spierpijn en een ziek gevoel, vooral de eerste keer;
  • dikke, pijnlijke klieren in de buurt, in de hals of in de liezen.

Daarna, meestal binnen een dag, zie je:

  • roodheid en zwelling;
  • een groepje kleine blaasjes met helder of troebel vocht;
  • pijnlijke open plekjes als de blaasjes knappen;
  • tot slot korstjes, die er vanzelf af vallen, meestal zonder littekens.

Hoe lang duurt het? Bij een koortslip drogen de blaasjes na 1 tot 2 dagen in en is het plekje meestal binnen 10 dagen weg (Thuisarts). Bij een eerste keer herpes genitalis zijn de blaasjes en wondjes meestal binnen 3 weken weg; komt het terug, dan meestal binnen 2 weken (Thuisarts). Bij een verminderde afweer kan het langer duren.

Een koortslip doet vaak pijn bij eten en praten. Bij herpes genitalis kan plassen pijn doen of branden, en vrouwen kunnen jeuk of meer afscheiding krijgen (Thuisarts). Een eerste besmetting bij kinderen geeft soms koorts met een ontstoken mond (Thuisarts).

Waar kan herpes zitten? Meestal op of rond de lippen en op de geslachtsdelen: bij vrouwen bij de schaamlippen, de vagina of de anus, bij mannen op de penis of bij de anus (Thuisarts). Maar het kan op elke plek waar het virus de huid binnenkomt: op de neus, de kin, een ooglid, de billen, de dijen, de romp of aan een vinger (herpetische fijt). Komt het virus in het oog, dan kan een ontsteking van het hoornvlies ontstaan (herpeskeratitis). Dat kan het zicht beschadigen en moet direct door een arts worden bekeken.

Hoe lang ben je besmettelijk? Het meest als de blaasjes ontstaan en opengaan. Zijn ze opgedroogd en zit er een korstje op, dan ben je veel minder besmettelijk (Thuisarts). Toch kun je het virus ook tussen twee uitbraken door doorgeven, zonder zichtbare plekjes.

Voor wie kan herpes gevaarlijk zijn?

Voor de meeste mensen is herpes vervelend, maar niet gevaarlijk. Thuisarts noemt een paar groepen bij wie het virus wel ernstige problemen kan geven:

  • Pasgeboren baby's. De kans is klein, maar een baby kan er erg ziek van worden. Heb je een koortslip, doe dan een pleister of mondmasker op, was je handen voordat je de baby aanraakt en kus de baby niet.
  • Mensen met een slechte afweer, bijvoorbeeld door kanker of chemotherapie. Zij krijgen vaker en heftiger herpes.
  • Mensen met veel eczeem. Heel soms verspreidt het virus zich over een eczeemplek en daarna over de rest van de huid, met koorts en een ernstig ziek gevoel. Dat heet eczema herpeticum. Het komt vooral voor bij constitutioneel eczeem.
  • Zwangeren die tijdens de zwangerschap voor het eerst herpes genitalis krijgen. Tijdens de bevalling kan de baby dan besmet raken (Thuisarts).

Wanneer bel je de huisarts?

Heb je een gewone koortslip met weinig last, dan hoef je de huisarts niet te bellen (Thuisarts).

Bel direct de huisarts of de huisartsenpost als:

  • je herpes hebt en een rood oog dat pijn doet, of als je minder goed ziet;
  • je pasgeboren baby blaasjes in of op de mond of rond het oog krijgt, een rood oog heeft of ziek wordt, terwijl jij of een bezoeker een koortslip had.

Bel dezelfde dag als:

  • je blaasjes op of rond je oog krijgt;
  • je eczeem hebt en blaasjes in een eczeemplek krijgt;
  • je een heel slechte afweer hebt;
  • je zwanger bent en in de laatste weken voor de bevalling blaasjes op je schaamlippen of in je vagina krijgt.

Maak een afspraak als:

  • je koortslip er anders of erger uitziet dan je gewend bent, of na 2 weken nog niet weg is;
  • je voor het eerst blaasjes of wondjes op je geslachtsdelen hebt, of je niet zeker weet of het herpes is;
  • je vaak herpes hebt met veel klachten;
  • de blaasjes heel uitgebreid of erg pijnlijk zijn;
  • herpes steeds terugkomt na een cosmetische of huidbehandeling, zoals een laser- of peelingbehandeling.

Ben je zwanger en heb je herpes, dan kun je ook je verloskundige bellen. Denk je dat je ook een andere soa hebt, of wil je je laten testen, dan kun je naar de huisarts of de GGD (Thuisarts).

Bel 112 als iemand plotseling verward of suf wordt, een epileptische aanval krijgt, moeilijk gaat praten of aan één kant zwakker wordt. Heel zelden geeft het herpesvirus een hersenontsteking (encefalitis), en een koortslip hoeft daarbij niet zichtbaar te zijn. Heb je hoge koorts met hevige hoofdpijn of een stijve nek, bel dan direct je huisarts of de huisartsenpost.

Hoe stelt de arts de diagnose?

Meestal kan de huisarts aan de blaasjes zien of het herpes is (Thuisarts). Ook je verhaal helpt: eerst tintelen of branden, dan een groepje blaasjes en daarna pijnlijke open plekjes. Is het niet zeker, of heeft de diagnose grote gevolgen, zoals in de zwangerschap of bij een oogontsteking, dan volgt onderzoek:

  • Wattenstokje met vocht uit een blaasje of wondje: de arts haalt met een wattenstokje wat vocht uit een plekje, dat in het laboratorium wordt onderzocht (Thuisarts, Soa Aids Nederland). Meestal is dat een PCR-test, die het erfelijk materiaal van het virus opspoort. Dat is de gevoeligste en betrouwbaarste test.
  • Bloedonderzoek: laat zien of je het virus al eerder hebt gehad (IgG-antistoffen). Een IgM-uitslag is lastig te beoordelen en niet altijd betrouwbaar. Volgens Thuisarts is bloedonderzoek meestal niet nodig, behalve als je 27 weken of langer zwanger bent of als je voor het eerst klachten hebt die bij herpes kunnen passen.
  • Kweek, cellen onder de microscoop of een stukje huid (biopt): minder gevoelig of alleen nodig in uitzonderlijke, onduidelijke gevallen.

De arts denkt ook aan andere oorzaken van blaasjes en wondjes, zoals aften in de mond, een bacteriële huidinfectie zoals krentenbaard, een schimmelinfectie, andere ziekten met blaren en gordelroos. Gordelroos komt door een ander virus uit dezelfde familie en geeft blaasjes in een band aan één kant van het lichaam. Heb je voor het eerst herpes genitalis, bespreek dan ook of een test op andere soa's nodig is (Thuisarts).

Behandeling

Het virus helemaal uit je lichaam verwijderen kan niet. Meestal is ook geen behandeling nodig: herpes gaat vanzelf over (Thuisarts). Heb je veel last, dan kan behandeling de klachten verminderen en een uitbraak iets korter maken.

Bij een koortslip

  • Voel je een koortslip aankomen, bijvoorbeeld door een branderig gevoel? Dan kan een crème tegen virussen de koortslip iets sneller laten overgaan. Zijn er al blaasjes of korstjes, dan heeft die crème geen zin meer (Thuisarts).
  • Bij blaasjes kan een indrogende crème ze iets sneller laten opdrogen, en er zijn crèmes die ook de pijn verminderen (Thuisarts).
  • Bij korstjes kun je een verzachtende crème of een koortslippleister (hydrocolloïdpleister) gebruiken (Thuisarts).
  • Dep een crème voorzichtig op de koortslip en smeer hem niet uit, zodat het virus niet naar een andere plek gaat. Was daarna je handen (Thuisarts).
  • Apparaatjes die de koortslip met hitte behandelen, werken niet (Thuisarts).

Bij herpes genitalis

  • Een indrogende of pijnverzachtende crème kan helpen. Breng die aan met een wattenstaafje, zodat het virus niet op je vingers komt (Thuisarts).
  • Draag losse, luchtige katoenen kleding en kies een gewone pijnstiller als het veel pijn doet.

Tabletten tegen virussen

  • Bij een uitbraak: bij veel blaasjes en wondjes kan de huisarts tabletten tegen virussen geven. Begin er zo snel mogelijk mee, liefst al als je het voelt aankomen. Heb je bij herpes genitalis al 5 dagen of langer klachten, dan helpen ze niet meer (Thuisarts). De tabletten doden het virus niet; het blijft in je lichaam.
  • Om uitbraken te voorkomen: heb je vaak een erge koortslip, of 7 keer per jaar of vaker herpes genitalis met veel klachten, dan kun je met je huisarts bespreken of je de tabletten een tijd elke dag kunt slikken (Thuisarts). Dat kan ook helpen om de kans op besmetting van een partner kleiner te maken.

Verzorging tijdens een uitbraak

  • Was de plek zacht en dep hem droog. Gebruik geen agressieve ontsmettingsmiddelen.
  • Raak de blaasjes zo weinig mogelijk aan en knijp ze niet open. Krab niet aan korstjes; wacht tot ze er vanzelf af vallen (Thuisarts).
  • Een kort, koud kompres kan het branderige gevoel verzachten. Een vette crème rond de plek beschermt de huid.

Heb je klachten aan je oog, behandel jezelf dan niet en bel direct de huisarts of de huisartsenpost. Ben je zwanger en krijg je voor het eerst herpes genitalis, dan hangt het plan af van de zwangerschapsduur: vanaf 34 weken verwijst je verloskundige of huisarts je naar de gynaecoloog, en meestal volgt dan een keizersnede; korter dan 34 weken krijg je meestal tabletten tegen herpes, in overleg met het ziekenhuis (Thuisarts). Had je al eerder herpes, dan kun je meestal gewoon bevallen.

Verzorging en voorkomen

Het virus blijft in je lichaam, dus een nieuwe uitbraak kun je niet altijd voorkomen. Je kunt de kans wel kleiner maken, en je kunt voorkomen dat je anderen besmet:

  • Zon: zonlicht is een bekende aanleiding voor een koortslip. Smeer een zonnebrandmiddel op je lippen en gezicht en draag een pet of hoed (Thuisarts).
  • Rust: zorg dat je genoeg slaapt en zorg voor ontspanning, want stress en moeheid maken het virus actief (Thuisarts).
  • Handen: raak de blaasjes niet aan, was je handen vaak met water en zeep en wrijf niet in je ogen.
  • Niet delen: gebruik je eigen handdoek, tandenborstel, lippenbalsem, kopjes en bestek, en zoen en knuffel niet zolang je blaasjes hebt (Thuisarts).
  • Seks: heb geen seks als je blaasjes en veel klachten hebt, en geen orale seks als je een koortslip hebt. Een condoom verkleint de kans op besmetting, maar voorkomt het niet helemaal (Soa Aids Nederland).
  • Partner: vertel je sekspartners dat je herpes hebt. Dat kan ook anoniem via partnerwaarschuwing.nl (Thuisarts). Heb je een vaste partner, dan kan die het virus al hebben. Bespreek met je huisarts of een bloedtest zinvol is (Thuisarts).
  • Werk: werk je met pasgeboren baby's of met mensen met weinig afweer, bijvoorbeeld als verpleegkundige of kraamverzorgende? Draag dan een mondmasker en was je handen vaak (Thuisarts).
  • Sport: doe geen contactsport, zoals worstelen of judo, tot de plekjes helemaal genezen zijn.
  • Behandelingen: vertel het vooraf aan de behandelaar als je een cosmetische of huidbehandeling in je gezicht laat doen, zoals laser of een peeling. Soms is een preventieve behandeling zinvol.
  • Borstvoeding: zitten er blaasjes op je borst, geef dan tijdelijk geen borstvoeding aan die kant en let goed op handhygiëne.

Lasertherapie, lysine en vitaminepillen helpen waarschijnlijk niet om een nieuwe koortslip te voorkomen (Thuisarts).

Wat kun je nu doen?

Weet je niet zeker of het herpes is, komt het steeds terug of wil je weten wat je kunt doen om uitbraken te beperken? Plan dan een online consult met een iDerma-dermatoloog. Je stuurt een paar duidelijke foto's van de plek met een korte beschrijving: wanneer het begon, wat je voelde voordat de blaasjes kwamen en hoe vaak het terugkomt. Je krijgt meestal binnen 24 uur (in het weekend binnen 48 uur) een beoordeling en een plan voor verzorging en eventuele behandeling. Gaat het om de geslachtsdelen, dan hoor je ook of een soa-test via je huisarts of de GGD verstandig is. Heb je een pijnlijk, rood oog of is je pasgeboren baby ziek, wacht dan niet op een online antwoord maar bel direct je huisarts of de huisartsenpost. Bij blaasjes in een eczeemplek of rond je oog bel je dezelfde dag.

Foto: James Heilman, MD, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.

Veelgestelde vragen

Kun je herpes voorgoed genezen?
Nee, nog niet. Na de eerste besmetting blijft het virus rustig in de zenuwen (zenuwknopen) die bij die plek horen. Een behandeling kan een uitbraak wel korter en minder heftig maken, en bij vaak terugkerende klachten kunnen tabletten tegen virussen het aantal uitbraken verminderen. Soms komen de klachten pas na jaren terug.
Kun je herpes krijgen van iemand zonder blaasjes?
Ja. Het risico is het grootst als iemand blaasjes heeft die opengaan, maar het virus kan ook zonder zichtbare plekjes op de huid vrijkomen. Daardoor kun je het krijgen van iemand die niet weet dat hij of zij het virus heeft. Een condoom verkleint de kans, maar sluit besmetting niet helemaal uit.
Is een koortslip hetzelfde als herpes genitalis?
Het is hetzelfde soort virus op een andere plek. Een koortslip komt meestal door HSV-1, herpes genitalis vaker door HSV-2, maar beide typen kunnen op beide plekken zitten. Via orale seks kan een koortslip herpes op de geslachtsdelen geven. Heb je een koortslip, wacht dan met orale seks tot hij helemaal over is.
Wat is 'inwendige herpes'?
Dat is geen medische term. Het herpes-simplexvirus geeft bijna altijd alleen klachten van de huid en slijmvliezen. Met 'inwendige herpes' bedoelen mensen vaak andere virussen uit dezelfde familie, zoals het virus van waterpokken en gordelroos, het virus van de ziekte van Pfeiffer of het cytomegalovirus. Een ernstige herpesinfectie van organen is zeldzaam en komt vooral voor bij pasgeborenen en mensen met een heel slechte afweer. Heel zelden geeft het herpesvirus een hersenontsteking (encefalitis), ook zonder zichtbare koortslip. Wordt iemand plotseling verward of suf, krijgt iemand een epileptische aanval, gaat praten moeilijk of wordt één kant zwakker, bel dan 112. Bij hoge koorts met hevige hoofdpijn of een stijve nek bel je direct je huisarts of de huisartsenpost.
Mag ik met herpes naar school of naar mijn werk?
Ja, als je je goed genoeg voelt. Raak de blaasjes niet aan, was vaak je handen en deel geen kopjes, bestek of handdoeken. Werk je met pasgeboren baby's of met mensen met weinig afweer, draag dan een mondmasker. Contactsporten zoals worstelen of judo kun je beter pas weer doen als de plekjes helemaal genezen zijn.
Kan herpes ook op mijn lichaam of hoofdhuid zitten?
Ja. Herpes kan ontstaan op elke plek waar het virus de huid binnenkomt, zoals een vinger, het gezicht, de hals, de romp of de hoofdhuid. Het ziet er hetzelfde uit als op de lip: een groepje blaasjes op rode huid, vaak na tintelen of branden. Liggen de blaasjes in een band aan één kant van het lichaam en doet het veel pijn, dan is gordelroos waarschijnlijker. Laat dat door een arts bekijken.
Moet ik mijn partner vertellen dat ik herpes heb?
Ja, dat is verstandig. Je partner kan dan opletten op klachten en samen kunnen jullie de kans op besmetting kleiner maken. Heb je losse sekspartners, dan kun je hen ook anoniem waarschuwen via partnerwaarschuwing.nl. Bij een vaste partner kan het zijn dat die het virus al heeft; je huisarts kan bespreken of een bloedtest zinvol is.
Nog twijfels?

Een dermatoloog stelt een plan op, speciaal voor jouw huid.

Niet zomaar een crème uit de winkel — de diagnose van een gecertificeerde specialist en een persoonlijk behandelplan, binnen 24 uur.

Consult starten
Persoonlijk behandelplan
24 u
Diagnose
Behandelplan
Voorschriften
iDerma
Gecertificeerd dermatoloog

Geschreven door

Anna Tunkeviča

Medische inhoud beoordeeld door

Živilė Bolevičienė(Dermatoloog)

Onze andere artikelen

Rode, schilferige en ontstoken huid van atopisch eczeem op de onderarm en pols

Constitutioneel eczeem (atopisch eczeem): symptomen, oorzaken en behandeling

Constitutioneel eczeem (atopisch eczeem) geeft jeuk, een droge huid en terugkerende opflakkeringen. Lees over de oorzaken, symptomen en verzorging.
Groepjes gordelroosblaasjes met roodheid over de nek en schouder

Gordelroos (herpes zoster): symptomen, oorzaken en behandeling

Gordelroos geeft een pijnlijke blaasjesuitslag aan een kant van het lichaam. Ontdek de symptomen, oorzaken, besmettelijkheid en behandelopties bij iDerma.
Een verheven, wratachtige seborroïsche keratose met een ruw oppervlak op de huid, op afstand beoordeeld.

Ouderdomswratten (seborroïsche keratose): herkennen, oorzaken en behandeling

Ouderdomswrat (seborroïsche keratose): een onschuldig bruin plekje. Zo herken je hem, zie je het verschil met huidkanker en kies je hoe je hem weghaalt.
Handrug met schilferende, roze verheven plekken die kenmerkend zijn voor lichen planus.

Lichen planus: paarse bultjes, witte lijntjes in de mond en nagelafwijkingen

Lichen planus geeft jeukende, paarsrode platte bultjes en witte lijntjes in de mond. Niet besmettelijk en op de huid meestal binnen 2 jaar over.